بی‌داد

فرهنگ‌نامهٔ بی‌داد

گلوسری وگن — هر واژه‌ای که باید بدانید

۶۵ واژهٔ کلیدی از سیتان و تمپه تا گونه‌گرایی، PITS و افزودنی‌های پنهان حیوانی — به فارسی روان.

تصویرسازی توفو، عدس قرمز، مخمر تغذیه‌ای و تخم بزرک کنار دفتر باز

واژه‌های شبیه، معنی‌های متفاوت

دو اصطلاحتفاوتنمونهٔ کاربرد
وگان / گیاه‌محوروگان به پرهیز از بهره‌کشی حیوانات مربوط است؛ گیاه‌محور توصیف الگوی غذاست و تعریف واحدی ندارد.غذای گیاه‌محور ممکن است مقدار کمی مادهٔ حیوانی داشته باشد؛ اجزا را بخوانید.
بدون لاکتوز / بدون لبنیاتلاکتوز قند شیر است؛ حذف آن کازئین و وی را حذف نمی‌کند.شیر گاو بدون لاکتوز همچنان فرآوردهٔ حیوانی است.
بدون آزمایش حیوانی / وگاناولی به سیاست آزمایش مربوط است؛ دومی به منشأ مواد و دامنهٔ گواهی.محصول آزمایش‌نشده می‌تواند لانولین یا موم زنبور داشته باشد.
تخمیری / پروبیوتیکتخمیر یک فرایند است؛ پروبیوتیک به میکروارگانیسم مشخص با سود سلامت اثبات‌شده مربوط است.تمپهٔ پخته یا نان خمیرترش را نباید خودکار پروبیوتیک نامید.
غنی‌شده / طبیعیغنی‌شده یعنی مادهٔ مغذی اضافه شده؛ «طبیعی» مقدار B12 یا کلسیم را تضمین نمی‌کند.شیر بادام خانگی هم‌ارز شیر سویای غنی‌شده نیست.

نام انگلیسی کمک می‌کند اصطلاح را در منبع اصلی پیدا کنید، اما برچسب تجاری جای تعریف علمی نیست. برای مواد با منشأ متغیر مانند گلیسرین و E471، از نام ماده به‌تنهایی حکم قطعی ندهید؛ راهنمای برچسب‌خوانی مسیر پیگیری را توضیح می‌دهد.

۶۵ نتیجه

دسته

غذا و آشپزی

آکوافابا

Aquafaba

آب پختهٔ نخود؛ جایگزین سفیدهٔ تخم‌مرغ در مرنگ، ماکارون و مایونز وگن.

آگاوه

Agave

شیرین‌کنندهٔ گیاهی از گیاه آگاوه؛ جایگزین عسل با شاخص گلیسمی پایین‌تر.

ادامامه

Edamame

دانه‌های نرس سویا که در غلاف بخارپز می‌شوند؛ منبع پروتئین کامل.

تمپه

Tempeh

محصول تخمیری دانهٔ سویا با منشأ اندونزی؛ منبع پروتئین است اما تمپهٔ پخته را نباید خودکار پروبیوتیک دانست.

توفو

Tofu

پنیر سویا؛ از انعقاد شیر سویا. پروتئین کامل و بافت متغیر (نرم تا سفت).

جکفروت

Jackfruit

میوهٔ بزرگ گرمسیری که در حالت نارس بافتی شبیه گوشت دارد؛ در ساندویچ‌های وگن کاربرد دارد.

خام‌گیاه‌خواری

Raw vegan

الگویی که غذاها را عمدتاً خام یا با حرارت کم مصرف می‌کند؛ برتری سلامتِ حفظ آنزیم‌های غذا اثبات نشده و پخت برای ایمنی و هضم برخی غذاها ضروری است.

سیتان

Seitan

گوشت گندم؛ از شست‌وشوی خمیر گندم و جدا کردن گلوتن به دست می‌آید. پروتئین بالا و بافت گوشت‌مانند.

شربت افرا

Maple syrup

شیرین‌کنندهٔ طبیعی از شیرهٔ درخت افرا؛ جایگزین عسل در پخت وگن.

شیر گیاهی

Plant milk

نوشیدنی‌های گیاهی جایگزین شیر گاو: سویا، بادام، جو دوسر، نارگیل، برنج، فندق، کنف.

کفیر گیاهی

Plant kefir

نوشیدنی تخمیری از شیر گیاهی با کشت پروبیوتیک.

گی وگن

Vegan ghee

روغن گیاهی (نارگیل، آفتاب‌گردان) با طعم کرهٔ ذوب‌شده.

نوتریشنال یست

Nutritional yeast

مخمر غیرفعال خوراکی با طعم پنیری-آجیلی؛ منبع B12 (اگر غنی‌شده) و پروتئین کامل.

دسته

صنعت و افزودنی

آنتی‌بیوتیک پروفیلاکتیک

Prophylactic antibiotics

مصرف دارو برای پیشگیری، پیش از تشخیص عفونت؛ مصرف بی‌رویه در انسان و دام فشار انتخابی برای مقاومت ایجاد می‌کند.

آیزینگلَس

Isinglass

ژلاتین از مثانهٔ ماهی؛ برای شفاف‌سازی آبجو و شراب. آبجو/شراب وگن از جایگزین گیاهی استفاده می‌کند.

ال-سیستئین (E920)

L-Cysteine

آمینواسیدی که اغلب از مو یا پر استخراج می‌شود؛ در نان‌های صنعتی. نسخهٔ وگن از تخمیر باکتری در دسترس است.

اولئیک اسید

Oleic acid

اسید چرب رایج در فرآورده‌ها؛ منشأ معمولاً گیاهی (زیتون، آفتاب‌گردان) اما می‌تواند حیوانی باشد.

ترال

Trawling

صید با تور کف‌روب که زیست‌بوم کف اقیانوس را نابود می‌کند.

زئونوز

Zoonosis

بیماری عفونی که می‌تواند به‌طور طبیعی میان جانوران مهره‌دار و انسان منتقل شود؛ مانند هاری و برخی آنفلوآنزاهای پرندگان.

ژلاتین

Gelatin

پروتئین از پوست و استخوان حیوان؛ در ژله، پاستیل و کپسول دارو. جایگزین وگن: آگار-آگار و پکتین.

ژلاتین (E441)

Gelatin (E441)

کد افزودنی ژلاتین حیوانی.

شلاک (E904)

Shellac

رزین ترشحی حشرهٔ لاک؛ پوشش براق آبنبات و میوه. غیروگن.

صید ضمنی

Bycatch

گرفتن ناخواستهٔ گونه‌ها یا افراد غیرهدف، مانند لاک‌پشت، دلفین یا ماهی نابالغ؛ میزان آن به ابزار و منطقهٔ صید وابسته است.

قفس آبستنی

Gestation crate

قفس فلزی به اندازهٔ بدن خوک ماده آبستن؛ امکان چرخش ندارد.

قفس باتری

Battery cage

قفس‌های متعارف کوچک مرغ تخم‌گذار؛ قفس‌های غیرغنی‌شده در اتحادیهٔ اروپا از ۲۰۱۲ ممنوع‌اند، نه همهٔ انواع قفس.

کارمین / E120

Carmine / Cochineal

رنگ قرمز از له‌کردن حشرهٔ کوشنیل؛ در نوشابه، ماست و لوازم آرایش. غیروگن.

کازئین

Casein

پروتئین اصلی شیر گاو؛ غیروگن. در پنیر و برخی فرآورده‌های آمادهٔ «بدون لاکتوز» هم وجود دارد.

کشاورزی بازساختی

Regenerative agriculture

مجموعه‌ای از رویکردهای بهبود خاک و زیست‌بوم، مانند پوشش خاک و تنوع کشت؛ تعریف و استاندارد واحد جهانی ندارد و ادعای اثر اقلیمی نیازمند اندازه‌گیری است.

کشتارگاه

Slaughterhouse / Abattoir

محل کشتار حیوانات؛ خطرات شغلی شامل آسیب جسمی و فشار روانی است و میزان آن به شرایط کار بستگی دارد.

گلیسرین

Glycerin

ترکیب رایج در مواد آرایشی و دارو؛ می‌تواند از چربی حیوانی یا روغن گیاهی باشد.

لانولین

Lanolin

چربی پشم گوسفند؛ منبع رایج ویتامین D3 و در لوازم آرایش. نسخهٔ وگن D3 از لیکن (گلسنگ) تهیه می‌شود.

مزرعهٔ صنعتی (CAFO)

Factory farm / CAFO

Concentrated Animal Feeding Operation — تأسیسات صنعتی پرورش متراکم دام.

مونو و دی‌گلیسرید

Mono- and diglycerides

امولسیفایر E471 در نان و شیرینی؛ منشأ گیاهی یا حیوانی از نام کد به‌تنهایی مشخص نیست.

وی (آب‌پنیر)

Whey

محصول جانبی پنیرسازی؛ غیروگن. در شیرینی، نان و مکمل‌های ورزشی رایج.

دسته

تغذیه

آهن غیرهِم

Non-heme iron

نوع آهن موجود در گیاهان (عدس، اسفناج، توفو)؛ جذب با ویتامین C افزایش می‌یابد.

ال‌-آرژینین

L-Arginine

آمینواسید معمولاً غیرضروری برای بزرگسال سالم؛ در برخی وضعیت‌ها شرطی‌ضروری است. منابع: حبوبات، آجیل و دانه‌ها.

ال-کارنیتین

L-Carnitine

ترکیبی که بدن خودش می‌سازد؛ منابع گیاهی: آووکادو، تمپه، گندم.

ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA)

EPA

اسید چرب امگا-۳؛ منبع وگن: مکمل جلبک.

پروبیوتیک

Probiotic

میکروارگانیسم زنده‌ای که در مقدار کافی سود سلامت مشخص دارد؛ هر غذای تخمیری الزاماً پروبیوتیک نیست.

پروتئین کامل

Complete protein

پروتئینی شامل تمام ۹ آمینواسید ضروری؛ منابع گیاهی: سویا، کینوا، گندم سیاه، چیا.

دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA)

DHA

اسید چرب امگا-۳ کلیدی برای مغز؛ منبع وگن: روغن جلبک.

فیتات

Phytates

ترکیب گیاهی که جذب برخی ریزمغذی‌ها را کاهش می‌دهد؛ خیساندن و جوانه‌زنی آن را کم می‌کند.

فیتواستروژن

Phytoestrogens

ترکیبات گیاهی شبه‌استروژن (سویا، کتان)؛ پژوهش‌ها سود برای زنان نشان داده‌اند.

کراتین

Creatine

ترکیب طبیعی عضله؛ وگن‌ها می‌توانند از مکمل کراتین مونوهیدرات گیاهی استفاده کنند.

کوبالامین (B12)

Vitamin B12

ویتامین حیاتی که فقط باکتری‌ها تولید می‌کنند؛ وگن‌ها باید از مکمل یا غذاهای غنی‌شده استفاده کنند.

گیاه‌بنیان

Plant-based

رژیم غذایی بر پایهٔ گیاهان؛ معمولاً با تأکید بر سلامت، نه لزوماً اخلاق وگن کامل.

دسته

جنبش و کنشگری

ابولیشنیست

Abolitionist

موضع گری فرانسیون: لغو کامل بهره‌برداری از حیوانات، بدون مصالحه با اصلاح رفاهی.

اِفّکتیو آلتروئیسم برای حیوان

Effective Animal Altruism

تخصیص منابع کنشگری بر اساس شواهد کمی برای بیشترین کاهش رنج.

اوُوولاکتو-وجترین

Ovo-lacto vegetarian

گیاه‌خواری که هم تخم‌مرغ و هم لبنیات مصرف می‌کند.

پلنتیست (گیاه‌محور)

Plantitarian

اصطلاح نوظهور برای گیاه‌خواران انعطاف‌پذیر که بنا به دلایل سلامتی/زیستی روی گیاه تمرکز دارند.

فلکستیریَن

Flexitarian

غالباً گیاهی، گهگاه گوشت — گذرگاهی به سمت رژیم کاملاً گیاهی.

کنشگری مستقیم

Direct action

حضور فیزیکی در کشتارگاه، صید یا مزرعه؛ مثل Animal Save Movement.

گیاه‌خوار (وجترین)

Vegetarian

کسی که گوشت، ماهی و طیور نمی‌خورد اما ممکن است لبنیات و تخم‌مرغ مصرف کند.

وگن

Vegan

سبک زندگی که از مصرف هرگونه فرآوردهٔ حیوانی (گوشت، لبنیات، تخم‌مرغ، عسل، چرم، پشم، ابریشم) خودداری می‌کند. اصطلاحی که در ۱۹۴۴ توسط دونالد واتسون ابداع شد.

ولفِریست

Welfarist

گرایش به بهبود تدریجی شرایط زندگی حیوانات صنعتی.

دسته

اخلاق و فلسفه

اخلاق حقوقی

Rights-based ethics

چارچوب تام ریگن: حیوانات «سوژهٔ زندگی» و دارای حقوق ذاتی‌اند.

اخلاق‌گرایی فایده‌گرا

Utilitarianism

چارچوب اخلاقی پیتر سینگر در Animal Liberation: کاهش رنج کلی موجودات حسگر.

حق‌محوری حیوان

Animal rights

نظریه‌ای که حیوانات را دارای حقوق ذاتی می‌داند، مستقل از سودمندی برای انسان.

ردپای آب

Water footprint

حجم آب مصرفی برای تولید یک محصول؛ ۱ کیلو گوشت گاو ≈ ۱۵٬۴۰۰ لیتر.

ردپای کربن غذا

Food carbon footprint

CO₂eq منتشره برای تولید، حمل و نگهداری یک ماده غذایی.

رفاه حیوان

Animal welfare

رویکردی که بر کاهش رنج حیوانات در چارچوب استفادهٔ انسانی تأکید دارد — متمایز از حق‌محوری.

کارگر کشتارگاه — PITS

PITS

Perpetration-Induced Traumatic Stress — اختلال استرس پس از سانحه ناشی از انجام کشتار.

کارنیسم (گوشت‌خواری هنجاری)

Carnism

ایدئولوژی نامرئی که خوردن برخی حیوانات را طبیعی، عادی و ضروری جلوه می‌دهد. اصطلاح ملنی جوی، روان‌شناس.

کالایی‌سازی

Commodification

تبدیل موجود زنده به کالا — مرکزی‌ترین نقد فلسفی صنعت دام.

گونه‌گرایی

Speciesism

تبعیض بر اساس گونه — قائل شدن ارزش اخلاقی متفاوت برای موجودات بر مبنای گونهٔ زیستی. اصطلاحی که ریچارد رایدر و پیتر سینگر رواج دادند.