فرهنگنامهٔ بیداد
گلوسری وگن — هر واژهای که باید بدانید
۶۵ واژهٔ کلیدی از سیتان و تمپه تا گونهگرایی، PITS و افزودنیهای پنهان حیوانی — به فارسی روان.

واژههای شبیه، معنیهای متفاوت
| دو اصطلاح | تفاوت | نمونهٔ کاربرد |
|---|---|---|
| وگان / گیاهمحور | وگان به پرهیز از بهرهکشی حیوانات مربوط است؛ گیاهمحور توصیف الگوی غذاست و تعریف واحدی ندارد. | غذای گیاهمحور ممکن است مقدار کمی مادهٔ حیوانی داشته باشد؛ اجزا را بخوانید. |
| بدون لاکتوز / بدون لبنیات | لاکتوز قند شیر است؛ حذف آن کازئین و وی را حذف نمیکند. | شیر گاو بدون لاکتوز همچنان فرآوردهٔ حیوانی است. |
| بدون آزمایش حیوانی / وگان | اولی به سیاست آزمایش مربوط است؛ دومی به منشأ مواد و دامنهٔ گواهی. | محصول آزمایشنشده میتواند لانولین یا موم زنبور داشته باشد. |
| تخمیری / پروبیوتیک | تخمیر یک فرایند است؛ پروبیوتیک به میکروارگانیسم مشخص با سود سلامت اثباتشده مربوط است. | تمپهٔ پخته یا نان خمیرترش را نباید خودکار پروبیوتیک نامید. |
| غنیشده / طبیعی | غنیشده یعنی مادهٔ مغذی اضافه شده؛ «طبیعی» مقدار B12 یا کلسیم را تضمین نمیکند. | شیر بادام خانگی همارز شیر سویای غنیشده نیست. |
نام انگلیسی کمک میکند اصطلاح را در منبع اصلی پیدا کنید، اما برچسب تجاری جای تعریف علمی نیست. برای مواد با منشأ متغیر مانند گلیسرین و E471، از نام ماده بهتنهایی حکم قطعی ندهید؛ راهنمای برچسبخوانی مسیر پیگیری را توضیح میدهد.
دسته
غذا و آشپزی
آکوافابا
Aquafabaآب پختهٔ نخود؛ جایگزین سفیدهٔ تخممرغ در مرنگ، ماکارون و مایونز وگن.
آگاوه
Agaveشیرینکنندهٔ گیاهی از گیاه آگاوه؛ جایگزین عسل با شاخص گلیسمی پایینتر.
ادامامه
Edamameدانههای نرس سویا که در غلاف بخارپز میشوند؛ منبع پروتئین کامل.
تمپه
Tempehمحصول تخمیری دانهٔ سویا با منشأ اندونزی؛ منبع پروتئین است اما تمپهٔ پخته را نباید خودکار پروبیوتیک دانست.
توفو
Tofuپنیر سویا؛ از انعقاد شیر سویا. پروتئین کامل و بافت متغیر (نرم تا سفت).
جکفروت
Jackfruitمیوهٔ بزرگ گرمسیری که در حالت نارس بافتی شبیه گوشت دارد؛ در ساندویچهای وگن کاربرد دارد.
خامگیاهخواری
Raw veganالگویی که غذاها را عمدتاً خام یا با حرارت کم مصرف میکند؛ برتری سلامتِ حفظ آنزیمهای غذا اثبات نشده و پخت برای ایمنی و هضم برخی غذاها ضروری است.
سیتان
Seitanگوشت گندم؛ از شستوشوی خمیر گندم و جدا کردن گلوتن به دست میآید. پروتئین بالا و بافت گوشتمانند.
شربت افرا
Maple syrupشیرینکنندهٔ طبیعی از شیرهٔ درخت افرا؛ جایگزین عسل در پخت وگن.
شیر گیاهی
Plant milkنوشیدنیهای گیاهی جایگزین شیر گاو: سویا، بادام، جو دوسر، نارگیل، برنج، فندق، کنف.
کفیر گیاهی
Plant kefirنوشیدنی تخمیری از شیر گیاهی با کشت پروبیوتیک.
گی وگن
Vegan gheeروغن گیاهی (نارگیل، آفتابگردان) با طعم کرهٔ ذوبشده.
نوتریشنال یست
Nutritional yeastمخمر غیرفعال خوراکی با طعم پنیری-آجیلی؛ منبع B12 (اگر غنیشده) و پروتئین کامل.
دسته
صنعت و افزودنی
آنتیبیوتیک پروفیلاکتیک
Prophylactic antibioticsمصرف دارو برای پیشگیری، پیش از تشخیص عفونت؛ مصرف بیرویه در انسان و دام فشار انتخابی برای مقاومت ایجاد میکند.
آیزینگلَس
Isinglassژلاتین از مثانهٔ ماهی؛ برای شفافسازی آبجو و شراب. آبجو/شراب وگن از جایگزین گیاهی استفاده میکند.
ال-سیستئین (E920)
L-Cysteineآمینواسیدی که اغلب از مو یا پر استخراج میشود؛ در نانهای صنعتی. نسخهٔ وگن از تخمیر باکتری در دسترس است.
اولئیک اسید
Oleic acidاسید چرب رایج در فرآوردهها؛ منشأ معمولاً گیاهی (زیتون، آفتابگردان) اما میتواند حیوانی باشد.
ترال
Trawlingصید با تور کفروب که زیستبوم کف اقیانوس را نابود میکند.
زئونوز
Zoonosisبیماری عفونی که میتواند بهطور طبیعی میان جانوران مهرهدار و انسان منتقل شود؛ مانند هاری و برخی آنفلوآنزاهای پرندگان.
ژلاتین
Gelatinپروتئین از پوست و استخوان حیوان؛ در ژله، پاستیل و کپسول دارو. جایگزین وگن: آگار-آگار و پکتین.
ژلاتین (E441)
Gelatin (E441)کد افزودنی ژلاتین حیوانی.
شلاک (E904)
Shellacرزین ترشحی حشرهٔ لاک؛ پوشش براق آبنبات و میوه. غیروگن.
صید ضمنی
Bycatchگرفتن ناخواستهٔ گونهها یا افراد غیرهدف، مانند لاکپشت، دلفین یا ماهی نابالغ؛ میزان آن به ابزار و منطقهٔ صید وابسته است.
قفس آبستنی
Gestation crateقفس فلزی به اندازهٔ بدن خوک ماده آبستن؛ امکان چرخش ندارد.
قفس باتری
Battery cageقفسهای متعارف کوچک مرغ تخمگذار؛ قفسهای غیرغنیشده در اتحادیهٔ اروپا از ۲۰۱۲ ممنوعاند، نه همهٔ انواع قفس.
کارمین / E120
Carmine / Cochinealرنگ قرمز از لهکردن حشرهٔ کوشنیل؛ در نوشابه، ماست و لوازم آرایش. غیروگن.
کازئین
Caseinپروتئین اصلی شیر گاو؛ غیروگن. در پنیر و برخی فرآوردههای آمادهٔ «بدون لاکتوز» هم وجود دارد.
کشاورزی بازساختی
Regenerative agricultureمجموعهای از رویکردهای بهبود خاک و زیستبوم، مانند پوشش خاک و تنوع کشت؛ تعریف و استاندارد واحد جهانی ندارد و ادعای اثر اقلیمی نیازمند اندازهگیری است.
کشتارگاه
Slaughterhouse / Abattoirمحل کشتار حیوانات؛ خطرات شغلی شامل آسیب جسمی و فشار روانی است و میزان آن به شرایط کار بستگی دارد.
گلیسرین
Glycerinترکیب رایج در مواد آرایشی و دارو؛ میتواند از چربی حیوانی یا روغن گیاهی باشد.
لانولین
Lanolinچربی پشم گوسفند؛ منبع رایج ویتامین D3 و در لوازم آرایش. نسخهٔ وگن D3 از لیکن (گلسنگ) تهیه میشود.
مزرعهٔ صنعتی (CAFO)
Factory farm / CAFOConcentrated Animal Feeding Operation — تأسیسات صنعتی پرورش متراکم دام.
مونو و دیگلیسرید
Mono- and diglyceridesامولسیفایر E471 در نان و شیرینی؛ منشأ گیاهی یا حیوانی از نام کد بهتنهایی مشخص نیست.
وی (آبپنیر)
Wheyمحصول جانبی پنیرسازی؛ غیروگن. در شیرینی، نان و مکملهای ورزشی رایج.
دسته
تغذیه
آهن غیرهِم
Non-heme ironنوع آهن موجود در گیاهان (عدس، اسفناج، توفو)؛ جذب با ویتامین C افزایش مییابد.
ال-آرژینین
L-Arginineآمینواسید معمولاً غیرضروری برای بزرگسال سالم؛ در برخی وضعیتها شرطیضروری است. منابع: حبوبات، آجیل و دانهها.
ال-کارنیتین
L-Carnitineترکیبی که بدن خودش میسازد؛ منابع گیاهی: آووکادو، تمپه، گندم.
ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA)
EPAاسید چرب امگا-۳؛ منبع وگن: مکمل جلبک.
پروبیوتیک
Probioticمیکروارگانیسم زندهای که در مقدار کافی سود سلامت مشخص دارد؛ هر غذای تخمیری الزاماً پروبیوتیک نیست.
پروتئین کامل
Complete proteinپروتئینی شامل تمام ۹ آمینواسید ضروری؛ منابع گیاهی: سویا، کینوا، گندم سیاه، چیا.
دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA)
DHAاسید چرب امگا-۳ کلیدی برای مغز؛ منبع وگن: روغن جلبک.
فیتات
Phytatesترکیب گیاهی که جذب برخی ریزمغذیها را کاهش میدهد؛ خیساندن و جوانهزنی آن را کم میکند.
فیتواستروژن
Phytoestrogensترکیبات گیاهی شبهاستروژن (سویا، کتان)؛ پژوهشها سود برای زنان نشان دادهاند.
کراتین
Creatineترکیب طبیعی عضله؛ وگنها میتوانند از مکمل کراتین مونوهیدرات گیاهی استفاده کنند.
کوبالامین (B12)
Vitamin B12ویتامین حیاتی که فقط باکتریها تولید میکنند؛ وگنها باید از مکمل یا غذاهای غنیشده استفاده کنند.
گیاهبنیان
Plant-basedرژیم غذایی بر پایهٔ گیاهان؛ معمولاً با تأکید بر سلامت، نه لزوماً اخلاق وگن کامل.
دسته
جنبش و کنشگری
ابولیشنیست
Abolitionistموضع گری فرانسیون: لغو کامل بهرهبرداری از حیوانات، بدون مصالحه با اصلاح رفاهی.
اِفّکتیو آلتروئیسم برای حیوان
Effective Animal Altruismتخصیص منابع کنشگری بر اساس شواهد کمی برای بیشترین کاهش رنج.
اوُوولاکتو-وجترین
Ovo-lacto vegetarianگیاهخواری که هم تخممرغ و هم لبنیات مصرف میکند.
پلنتیست (گیاهمحور)
Plantitarianاصطلاح نوظهور برای گیاهخواران انعطافپذیر که بنا به دلایل سلامتی/زیستی روی گیاه تمرکز دارند.
فلکستیریَن
Flexitarianغالباً گیاهی، گهگاه گوشت — گذرگاهی به سمت رژیم کاملاً گیاهی.
کنشگری مستقیم
Direct actionحضور فیزیکی در کشتارگاه، صید یا مزرعه؛ مثل Animal Save Movement.
گیاهخوار (وجترین)
Vegetarianکسی که گوشت، ماهی و طیور نمیخورد اما ممکن است لبنیات و تخممرغ مصرف کند.
وگن
Veganسبک زندگی که از مصرف هرگونه فرآوردهٔ حیوانی (گوشت، لبنیات، تخممرغ، عسل، چرم، پشم، ابریشم) خودداری میکند. اصطلاحی که در ۱۹۴۴ توسط دونالد واتسون ابداع شد.
ولفِریست
Welfaristگرایش به بهبود تدریجی شرایط زندگی حیوانات صنعتی.
دسته
اخلاق و فلسفه
اخلاق حقوقی
Rights-based ethicsچارچوب تام ریگن: حیوانات «سوژهٔ زندگی» و دارای حقوق ذاتیاند.
اخلاقگرایی فایدهگرا
Utilitarianismچارچوب اخلاقی پیتر سینگر در Animal Liberation: کاهش رنج کلی موجودات حسگر.
حقمحوری حیوان
Animal rightsنظریهای که حیوانات را دارای حقوق ذاتی میداند، مستقل از سودمندی برای انسان.
ردپای آب
Water footprintحجم آب مصرفی برای تولید یک محصول؛ ۱ کیلو گوشت گاو ≈ ۱۵٬۴۰۰ لیتر.
ردپای کربن غذا
Food carbon footprintCO₂eq منتشره برای تولید، حمل و نگهداری یک ماده غذایی.
رفاه حیوان
Animal welfareرویکردی که بر کاهش رنج حیوانات در چارچوب استفادهٔ انسانی تأکید دارد — متمایز از حقمحوری.
کارگر کشتارگاه — PITS
PITSPerpetration-Induced Traumatic Stress — اختلال استرس پس از سانحه ناشی از انجام کشتار.
کارنیسم (گوشتخواری هنجاری)
Carnismایدئولوژی نامرئی که خوردن برخی حیوانات را طبیعی، عادی و ضروری جلوه میدهد. اصطلاح ملنی جوی، روانشناس.
کالاییسازی
Commodificationتبدیل موجود زنده به کالا — مرکزیترین نقد فلسفی صنعت دام.
گونهگرایی
Speciesismتبعیض بر اساس گونه — قائل شدن ارزش اخلاقی متفاوت برای موجودات بر مبنای گونهٔ زیستی. اصطلاحی که ریچارد رایدر و پیتر سینگر رواج دادند.