فرهنگنامهٔ بیداد
گلوسری وگن — هر واژهای که باید بدانید
63 واژهٔ کلیدی از سیتان و تمپه تا گونهگرایی، PITS و افزودنیهای پنهان حیوانی — به فارسی روان.

دسته
غذا و آشپزی
آکوافابا
Aquafabaآب پختهٔ نخود؛ جایگزین سفیدهٔ تخممرغ در مرنگ، ماکارون و مایونز وگن.
آگاوه
Agaveشیرینکنندهٔ گیاهی از گیاه آگاوه؛ جایگزین عسل با شاخص گلیسمی پایینتر.
ادامامه
Edamameدانههای نرس سویا که در غلاف بخارپز میشوند؛ منبع پروتئین کامل.
تمپه
Tempehمحصول تخمیری از دانهٔ سویا با قارچ Rhizopus؛ منشأ اندونزی؛ غنی از پروتئین و پروبیوتیک.
توفو
Tofuپنیر سویا؛ از انعقاد شیر سویا. پروتئین کامل و بافت متغیر (نرم تا سفت).
جکفروت
Jackfruitمیوهٔ بزرگ گرمسیری که در حالت نارس بافتی شبیه گوشت دارد؛ در ساندویچهای وگن کاربرد دارد.
خامگیاهخواری
Raw veganرژیم وگن که غذاها را خام یا در دمای زیر ۴۸ درجه مصرف میکند تا آنزیمها حفظ شوند.
سیتان
Seitanگوشت گندم؛ از شستوشوی خمیر گندم و جدا کردن گلوتن به دست میآید. پروتئین بالا و بافت گوشتمانند.
شربت افرا
Maple syrupشیرینکنندهٔ طبیعی از شیرهٔ درخت افرا؛ جایگزین عسل در پخت وگن.
شیر گیاهی
Plant milkنوشیدنیهای گیاهی جایگزین شیر گاو: سویا، بادام، جو دوسر، نارگیل، برنج، فندق، کنف.
کفیر گیاهی
Plant kefirنوشیدنی تخمیری از شیر گیاهی با کشت پروبیوتیک.
گی وگن
Vegan gheeروغن گیاهی (نارگیل، آفتابگردان) با طعم کرهٔ ذوبشده.
نوتریشنال یست
Nutritional yeastمخمر غیرفعال خوراکی با طعم پنیری-آجیلی؛ منبع B12 (اگر غنیشده) و پروتئین کامل.
دسته
صنعت و افزودنی
آنتیبیوتیک پروفیلاکتیک
Prophylactic antibioticsمصرف پیشگیرانهٔ آنتیبیوتیک در دام سالم — عامل اصلی پیدایش باکتریهای مقاوم.
آیزینگلَس
Isinglassژلاتین از مثانهٔ ماهی؛ برای شفافسازی آبجو و شراب. آبجو/شراب وگن از جایگزین گیاهی استفاده میکند.
ال-سیستئین (E920)
L-Cysteineآمینواسیدی که اغلب از مو یا پر استخراج میشود؛ در نانهای صنعتی. نسخهٔ وگن از تخمیر باکتری در دسترس است.
اولئیک اسید
Oleic acidاسید چرب رایج در فرآوردهها؛ منشأ معمولاً گیاهی (زیتون، آفتابگردان) اما میتواند حیوانی باشد.
تاوور (E441)
Gelatin (E441)کد افزودنی ژلاتین حیوانی.
ترال
Trawlingصید با تور کفروب که زیستبوم کف اقیانوس را نابود میکند.
زئونوز
Zoonosisبیماری منتقل از حیوان به انسان؛ سل گاوی، آنفلوآنزای پرندگان، کووید-۱۹ نمونهاند.
ژلاتین
Gelatinپروتئین از پوست و استخوان حیوان؛ در ژله، پاستیل و کپسول دارو. جایگزین وگن: آگار-آگار و پکتین.
شلاک (E904)
Shellacرزین ترشحی حشرهٔ لاک؛ پوشش براق آبنبات و میوه. غیروگن.
صید ضمنی
Bycatchحیواناتی که ناخواسته در تور صید گرفتار میشوند (دلفین، لاکپشت، کوسه)؛ ۴۰٪ کل صید جهانی.
قفس آبستنی
Gestation crateقفس فلزی به اندازهٔ بدن خوک ماده آبستن؛ امکان چرخش ندارد.
قفس باتری
Battery cageقفسهای فلزی کوچک برای مرغ تخمگذار؛ هر مرغ سطحی کمتر از یک برگ A4 دارد. در اتحادیهٔ اروپا از ۲۰۱۲ ممنوع.
کارمین / E120
Carmine / Cochinealرنگ قرمز از لهکردن حشرهٔ کوشنیل؛ در نوشابه، ماست و لوازم آرایش. غیروگن.
کازئین
Caseinپروتئین اصلی شیر گاو؛ غیروگن. در پنیر و برخی فرآوردههای آمادهٔ «بدون لاکتوز» هم وجود دارد.
کشتارگاه
Slaughterhouse / Abattoirمرکزی صنعتی برای کشتار حیوانات مزرعه؛ بیشترین نرخ جراحت شغلی و آسیب روانی PITS را در کارگران دارد.
گلیسرین
Glycerinترکیب رایج در مواد آرایشی و دارو؛ میتواند از چربی حیوانی یا روغن گیاهی باشد.
لانولین
Lanolinچربی پشم گوسفند؛ منبع رایج ویتامین D3 و در لوازم آرایش. نسخهٔ وگن D3 از لیکن (گلسنگ) تهیه میشود.
مزرعهٔ صنعتی (CAFO)
Factory farm / CAFOConcentrated Animal Feeding Operation — تأسیسات صنعتی پرورش متراکم دام.
مونو و دیگلیسرید
Mono- and diglyceridesامولسیفایر در نان و شیرینی؛ میتواند منشأ گیاهی یا حیوانی داشته باشد — بدون برچسب مشخص نیست.
وی (آبپنیر)
Wheyمحصول جانبی پنیرسازی؛ غیروگن. در شیرینی، نان و مکملهای ورزشی رایج.
دسته
تغذیه
آهن غیرهِم
Non-heme ironنوع آهن موجود در گیاهان (عدس، اسفناج، توفو)؛ جذب با ویتامین C افزایش مییابد.
ال-آرژینین
L-Arginineآمینواسید ضروری؛ منابع گیاهی: حبوبات، آجیل، دانهٔ کدو.
ال-کارنیتین
L-Carnitineترکیبی که بدن خودش میسازد؛ منابع گیاهی: آووکادو، تمپه، گندم.
ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA)
EPAاسید چرب امگا-۳؛ منبع وگن: مکمل جلبک.
پروتئین کامل
Complete proteinپروتئینی شامل تمام ۹ آمینواسید ضروری؛ منابع گیاهی: سویا، کینوا، گندم سیاه، چیا.
دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA)
DHAاسید چرب امگا-۳ کلیدی برای مغز؛ منبع وگن: روغن جلبک.
فیتات
Phytatesترکیب گیاهی که جذب برخی ریزمغذیها را کاهش میدهد؛ خیساندن و جوانهزنی آن را کم میکند.
فیتواستروژن
Phytoestrogensترکیبات گیاهی شبهاستروژن (سویا، کتان)؛ پژوهشها سود برای زنان نشان دادهاند.
کراتین
Creatineترکیب طبیعی عضله؛ وگنها میتوانند از مکمل کراتین مونوهیدرات گیاهی استفاده کنند.
کوبالامین (B12)
Vitamin B12ویتامین حیاتی که فقط باکتریها تولید میکنند؛ وگنها باید از مکمل یا غذاهای غنیشده استفاده کنند.
گیاهبنیان
Plant-basedرژیم غذایی بر پایهٔ گیاهان؛ معمولاً با تأکید بر سلامت، نه لزوماً اخلاق وگن کامل.
دسته
جنبش و کنشگری
ابولیشنیست
Abolitionistموضع گری فرانسیون: لغو کامل بهرهبرداری از حیوانات، بدون مصالحه با اصلاح رفاهی.
اِفّکتیو آلتروئیسم برای حیوان
Effective Animal Altruismتخصیص منابع کنشگری بر اساس شواهد کمی برای بیشترین کاهش رنج.
اوُوولاکتو-وجترین
Ovo-lacto vegetarianگیاهخواری که هم تخممرغ و هم لبنیات مصرف میکند.
پلنتیست (گیاهمحور)
Plantitarianاصطلاح نوظهور برای گیاهخواران انعطافپذیر که بنا به دلایل سلامتی/زیستی روی گیاه تمرکز دارند.
فلکستیریَن
Flexitarianغالباً گیاهی، گهگاه گوشت — گذرگاهی به سمت رژیم کاملاً گیاهی.
کنشگری مستقیم
Direct actionحضور فیزیکی در کشتارگاه، صید یا مزرعه؛ مثل Animal Save Movement.
گیاهخوار (وجترین)
Vegetarianکسی که گوشت، ماهی و طیور نمیخورد اما ممکن است لبنیات و تخممرغ مصرف کند.
وگن
Veganسبک زندگی که از مصرف هرگونه فرآوردهٔ حیوانی (گوشت، لبنیات، تخممرغ، عسل، چرم، پشم، ابریشم) خودداری میکند. اصطلاحی که در ۱۹۴۴ توسط دونالد واتسون ابداع شد.
ولفِریست
Welfaristگرایش به بهبود تدریجی شرایط زندگی حیوانات صنعتی.
دسته
اخلاق و فلسفه
اخلاق حقوقی
Rights-based ethicsچارچوب تام ریگن: حیوانات «سوژهٔ زندگی» و دارای حقوق ذاتیاند.
اخلاقگرایی فایدهگرا
Utilitarianismچارچوب اخلاقی پیتر سینگر در Animal Liberation: کاهش رنج کلی موجودات حسگر.
حقمحوری حیوان
Animal rightsنظریهای که حیوانات را دارای حقوق ذاتی میداند، مستقل از سودمندی برای انسان.
ردپای آب
Water footprintحجم آب مصرفی برای تولید یک محصول؛ ۱ کیلو گوشت گاو ≈ ۱۵٬۴۰۰ لیتر.
ردپای کربن غذا
Food carbon footprintCO₂eq منتشره برای تولید، حمل و نگهداری یک ماده غذایی.
رفاه حیوان
Animal welfareرویکردی که بر کاهش رنج حیوانات در چارچوب استفادهٔ انسانی تأکید دارد — متمایز از حقمحوری.
کارگر کشتارگاه — PITS
PITSPerpetration-Induced Traumatic Stress — اختلال استرس پس از سانحه ناشی از انجام کشتار.
کالاسازی کارگر
Carnismایدئولوژی نامرئی که خوردن برخی حیوانات را طبیعی، عادی و ضروری جلوه میدهد. اصطلاح ملنی جوی، روانشناس.
کالاوارهسازی
Commodificationتبدیل موجود زنده به کالا — مرکزیترین نقد فلسفی صنعت دام.
گونهگرایی
Speciesismتبعیض بر اساس گونه — قائل شدن ارزش اخلاقی متفاوت برای موجودات بر مبنای گونهٔ زیستی. اصطلاحی که ریچارد رایدر و پیتر سینگر رواج دادند.