سرطان روده بزرگ (کولورکتال) سومین سرطان شایع و دومین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان در جهان است. آمارهای سازمان بهداشت جهانی (WHO) تصویری نگران‌کننده از آینده ترسیم می‌کنند و پیش‌بینی می‌شود که بار این بیماری تا سال ۲۰۴۰ افزایش چشمگیری یابد. در میان انبوهی از توصیه‌های بهداشتی که گاهی پرهزینه و دور از دسترس به نظر می‌رسند، یک راهکار قدرتمند، علمی و شگفت‌انگیز ارزان‌قیمت وجود دارد: فیبر گیاهی. این مقاله از بی‌داد، به زبان ساده و با استناد به آخرین یافته‌های علمی، توضیح می‌دهد که چگونه می‌توانید با بودجه‌ای محدود، از طریق یک رژیم غذایی غنی از فیبر، سپری دفاعی در برابر این بیماری مهلک بسازید. ما به مکانیسم‌های بیولوژیکی، شواهد اپیدمیولوژیک و راهکارهای عملی برای **پیشگیری از سرطان روده** خواهیم پرداخت و نشان می‌دهیم که سلامت، یک کالای لوکس نیست.
چرا فیبر گیاهی در پیشگیری از سرطان روده نقشی کلیدی دارد؟ (پرسش علمی)
برای درک قدرت فیبر، باید سفری به اکوسیستم پیچیدهٔ رودهٔ بزرگ داشته باشیم. فیبر، که بخش غیرقابل هضم گیاهان است، غذای اصلی میلیاردها باکتری مفیدی است که در روده ما زندگی می‌کنند. این همزیستی، اساس مکانیسم‌های ضدسرطانی فیبر را تشکیل می‌دهد. برخلاف تصور عمومی که فیبر صرفاً یک «حجم‌دهنده» است، نقش بیوشیمیایی آن در **پیشگیری از سرطان روده** بسیار فعال و چندوجهی است. در ادامه، سه مکانیسم اصلی که علم برای این پدیده شناسایی کرده است را بررسی می‌کنیم.
مکانیسم ۱: تولید بوتیرات، اسید چرب ضدسرطان
وقتی فیبرهای قابل تخمیر (مانند آنچه در جو دوسر، حبوبات و برخی میوه‌ها یافت می‌شود) به روده بزرگ می‌رسند، توسط باکتری‌های مقیم تخمیر می‌شوند. محصول اصلی این فرآیند، اسیدهای چرب زنجیره کوتاه (SCFAs) و مهم‌ترین آن‌ها «بوتیرات» است. بوتیرات منبع اصلی انرژی برای سلول‌های پوششی روده (کولونوسیت‌ها) است و به حفظ سلامت و یکپارچگی دیواره روده کمک می‌کند. اما نقش شگفت‌انگیز آن در پیشگیری از سرطان، توانایی‌اش در القای «آپوپتوز» یا مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ سلولی در سلول‌های سرطانی است. در حالی که بوتیرات سلول‌های سالم را تغذیه می‌کند، به سلول‌های توموری فرمان خودکشی می‌دهد و از تکثیر بی‌رویه آن‌ها جلوگیری می‌کند. مطالعات متعدد در مجلاتی مانند PubMed این اثر دوگانه را تأیید کرده‌اند.
مکانیسم ۲: کاهش زمان عبور و رقیق‌سازی سرطان‌زاها
فیبرهای نامحلول (موجود در غلات کامل، آجیل و سبزیجات) مانند یک اسفنج آب را جذب کرده و حجم مدفوع را افزایش می‌دهند. این افزایش حجم، دو پیامد مهم دارد. اول، باعث تسریع حرکت مواد در طول دستگاه گوارش می‌شود و «زمان عبور» (transit time) را کاهش می‌دهد. این به معنای آن است که هرگونه مادهٔ سرطان‌زای بالقوه (مانند ترکیبات حاصل از مصرف گوشت قرمز) زمان کمتری برای تماس با دیوارهٔ حساس روده خواهد داشت. دوم، افزایش حجم مدفوع باعث «رقیق شدن» غلظت این مواد سرطان‌زا می‌شود و تأثیر مخرب آن‌ها را به حداقل می‌رساند. این یک مکانیسم فیزیکی ساده اما بسیار مؤثر در کاهش خطر مواجهه با عوامل آسیب‌زا است.
مکانیسم ۳: تغییر در میکروبیوم روده به نفع باکتری‌های مفید
رژیم غذایی غنی از فیبر، ترکیب جمعیت باکتریایی روده را به نفع گونه‌های پروبیوتیک مانند بیفیدوباکتریوم‌ها و لاکتوباسیلوس‌ها تغییر می‌دهد. این باکتری‌ها نه تنها در تولید بوتیرات نقش دارند، بلکه با تولید ترکیبات ضدالتهابی و رقابت با باکتری‌های بیماری‌زا، محیطی سالم در روده ایجاد می‌کنند. در مقابل، رژیم‌های کم‌فیبر و سرشار از چربی حیوانی، به رشد باکتری‌هایی که ترکیبات التهابی و بالقوه سرطان‌زا (مانند آمین‌های هتروسیکلیک و سولفید هیدروژن) تولید می‌کنند، دامن می‌زند. بنابراین، انتخاب فیبر گیاهی، یک انتخاب استراتژیک برای مهندسی یک میکروبیوم ضدسرطان است.
داده‌های اپیدمیولوژیک چه می‌گویند؟ ارتباط فیبر و کاهش خطر سرطان
فراتر از مکانیسم‌های بیولوژیکی، شواهد حاصل از مطالعات بزرگ روی جمعیت‌های انسانی، ارتباط معکوس بین مصرف فیبر و بروز سرطان روده را به وضوح نشان می‌دهد. این مطالعات که صدها هزار نفر را برای سال‌ها دنبال کرده‌اند، سنگ بنای توصیه‌های بهداشتی جهانی هستند. گزارش جامع و مستمر «پروژه به‌روزرسانی مداوم» (CUP) توسط صندوق جهانی تحقیقات سرطان (WCRF) و موسسه آمریکایی تحقیقات سرطان (AICR) یکی از معتبرترین منابع در این زمینه است. این گزارش که داده‌های اپیدمیولوژیک جهانی را تحلیل می‌کند، شواهد «متقاعدکننده‌ای» را برای نقش محافظتی فیبر غذایی ارائه می‌دهد.
بر اساس تحلیل‌های WCRF (2018)، به ازای هر ۱۰ گرم افزایش در مصرف روزانه فیبر، خطر ابتلا به سرطان کولورکتال حدود ۹ تا ۱۰ درصد کاهش می‌یابد. مطالعه‌ای دیگر که در The Lancet منتشر شد، با بررسی سیستماتیک کارآزمایی‌های بالینی و مطالعات مشاهده‌ای، به نتایج مشابهی دست یافت و تأکید کرد که مصرف روزانه ۲۵ تا ۲۹ گرم فیبر با کاهش ۱۵ تا ۳۰ درصدی در مرگ‌ومیر ناشی از همه علل و بیماری‌های قلبی-عروقی و همچنین کاهش بروز سرطان کولورکتال همراه است. این اعداد و ارقام، که حاصل بررسی زندگی واقعی میلیون‌ها انسان است، قدرت بی‌بدیل یک تغییر ساده در رژیم غذایی را به تصویر می‌کشد و اهمیت **پیشگیری از سرطان روده** از طریق تغذیه را برجسته می‌سازد.
منابع ارزان فیبر برای پیشگیری از سرطان روده با بودجهٔ محدود
خبر خوب این است که قدرتمندترین ابزار برای افزایش مصرف فیبر، در میان ارزان‌ترین مواد غذایی موجود در هر فروشگاهی یافت می‌شود. **پیشگیری از سرطان روده** نیازمند خرید مکمل‌های گران‌قیمت یا مواد غذایی «سوپرفود» عجیب‌وغریب نیست. با تمرکز بر گروه‌های غذایی زیر، می‌توانید با کمترین هزینه، بیشترین فیبر را دریافت کنید:
- **حبوبات:** عدس، نخود، انواع لوبیا (قرمز، چیتی، سفید، چشم‌بلبلی) قهرمانان بی‌چون‌وچرای فیبر و پروتئین گیاهی هستند. آن‌ها بسیار ارزان، همه‌کاره و سیرکننده هستند. یک فنجان عدس پخته حدود ۱۶ گرم فیبر دارد.
- **غلات کامل:** جو دوسر پرک (برای صبحانه)، برنج قهوه‌ای به جای سفید، نان سنگک یا نان‌های سبوس‌دار، و بلغور گندم منابع عالی فیبر هستند. این گزینه‌ها اغلب تفاوت قیمت ناچیزی با همتایان تصفیه‌شده خود دارند.
- **سبزیجات ریشه‌ای و کلمی:** سیب‌زمینی (با پوست)، هویج، چغندر، کلم، گل کلم و بروکلی سرشار از فیبر و مواد مغذی دیگر بوده و معمولاً قیمت مناسبی دارند.
- **میوه‌های فصلی و ارزان:** به جای تمرکز بر میوه‌های وارداتی گران، از سیب، گلابی، پرتقال و موز که در تمام فصول با قیمت مناسب در دسترس هستند، استفاده کنید. فراموش نکنید که بخش زیادی از فیبر میوه‌ها در پوست آن‌هاست.
- **دانه‌ها و مغزها (به مقدار کم):** تخم کتان (بذر کتان) یکی از ارزان‌ترین و غنی‌ترین منابع فیبر و امگا-۳ است. خرید مقدار کمی از آن و افزودن یک قاشق به اسموتی یا اوتمیل صبحانه، راهی عالی برای افزایش فیبر دریافتی است.
| ماده غذایی (۱۰۰ گرم) | میزان تقریبی فیبر (گرم) | هزینه نسبی |
|---|---|---|
| عدس (خشک) | ۳۰ گرم | بسیار پایین |
| جو دوسر پرک | ۱۰ گرم | پایین |
| نان سنگک | ۷ گرم | پایین |
| سینه مرغ (پخته) | ۰ گرم | بالا |
| گوشت چرخ‌کرده (پخته) | ۰ گرم | بسیار بالا |
| برنج سفید (پخته) | ۰.۴ گرم | متوسط |
چگونه مصرف فیبر را به حداکثر برسانیم؟ راهنمای عملی
دانستن منابع فیبر یک چیز است و گنجاندن مداوم آن‌ها در رژیم غذایی روزانه چیز دیگر. تغییر عادات غذایی می‌تواند چالش‌برانگیز باشد، اما با چند راهکار ساده و عملی می‌توانید به راحتی مصرف فیبر خود را به سطح توصیه‌شده (۲۵-۳۰ گرم در روز) برسانید. کلید موفقیت، ایجاد تغییرات کوچک و پایدار است.
- **صبحانه را با فیبر شروع کنید:** یک کاسه جو دوسر پرک با میوه و کمی تخم کتان، شروعی قدرتمند برای روز است. این وعده به تنهایی می‌تواند ۱۰-۱۵ گرم فیبر داشته باشد.
- **حبوبات را به همه چیز اضافه کنید:** یک مشت نخود به سالاد، مقداری لوبیا به سوپ یا خورش، یا عدس به مایه ماکارونی خود اضافه کنید. این کار بدون تغییر طعم اصلی غذا، فیبر آن را به شدت افزایش می‌دهد.
- **غلات کامل را جایگزین کنید:** نان سفید را با نان کامل یا سنگک، و برنج سفید را با برنج قهوه‌ای جایگزین کنید. این یک تغییر ساده با تأثیری بزرگ است.
- **میان‌وعده‌های هوشمند انتخاب کنید:** به جای چیپس و شیرینی، از میوه‌ها، سبزیجاتی مانند هویج و خیار، یا یک مشت کوچک آجیل به عنوان میان‌وعده استفاده کنید.
- **سبزیجات را در اولویت قرار دهید:** نیمی از بشقاب ناهار و شام خود را به سبزیجات (پخته یا خام) اختصاص دهید. این کار نه تنها فیبر، بلکه ویتامین‌ها و مواد معدنی دریافتی شما را نیز تضمین می‌کند.
- **اسموتی‌ها را غنی کنید:** به اسموتی‌های خود علاوه بر میوه، یک قاشق جو دوسر، تخم کتان یا حتی سبزیجاتی مانند اسفناج اضافه کنید.
فراتر از فیبر: نقش کلی رژیم گیاهی در کاهش خطر سرطان
در حالی که فیبر ستارهٔ اصلی داستان **پیشگیری از سرطان روده** است، نباید از نقش حمایتی کل تیم، یعنی یک رژیم غذایی کامل گیاهی (وگان)، غافل شد. رژیم‌های گیاهی از زوایای متعددی به کاهش خطر سرطان کمک می‌کنند. اولاً، این رژیم‌ها به طور طبیعی سرشار از فیتوکمیکال‌ها (Phytochemicals) و آنتی‌اکسیدان‌ها هستند. ترکیباتی مانند پلی‌فنول‌ها در میوه‌ها و سبزیجات، و ایزوفلاون‌ها در سویا، دارای خواص ضدالتهابی و ضدسرطانی اثبات‌شده‌ای هستند که به محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب DNA کمک می‌کنند.
ثانیاً، و شاید مهم‌تر از آن، رژیم‌های گیاهی فاقد عوامل خطرزای شناخته‌شده‌ای هستند که در محصولات حیوانی یافت می‌شوند. آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC)، که بخشی از سازمان بهداشت جهانی است، در سال ۲۰۱۵ اعلامیه‌ای تاریخی صادر کرد.
«گوشت‌های فرآوری‌شده (مانند سوسیس، کالباس و بیکن) به عنوان «سرطان‌زای گروه ۱» برای انسان طبقه‌بندی می‌شوند، به این معنی که شواهد کافی برای سرطان‌زا بودن آن‌ها وجود دارد. گوشت قرمز (مانند گوشت گاو و گوسفند) نیز به عنوان «سرطان‌زای احتمالی گروه 2A» طبقه‌بندی شده است.»
این طبقه‌بندی، گوشت‌های فرآوری‌شده را در کنار موادی مانند آزبست و سیگار قرار می‌دهد. مکانیسم‌های این ارتباط شامل وجود ترکیبات سرطان‌زایی مانند نیتروزآمین‌ها در گوشت‌های فرآوری‌شده و آهن «هِم» (Heme iron) در گوشت قرمز است که می‌تواند با تولید رادیکال‌های آزاد به دیواره روده آسیب برساند. بنابراین، با حذف این مواد از رژیم غذایی، یک عامل خطر اصلی برای سرطان روده را حذف می‌کنید.
محدودیت‌ها و ملاحظات علمی: آیا فیبر به‌تنهایی کافی است؟
علم تغذیه همواره در حال تکامل است و مهم است که با نگاهی انتقادی به داده‌ها بنگریم. هرچند شواهد برای نقش محافظتی فیبر بسیار قوی است، اما هیچ ماده غذایی یا nutrienti به تنهایی یک «گلوله جادویی» نیست. **پیشگیری از سرطان روده** یک رویکرد چندبعدی را می‌طلبد. عوامل ژنتیکی، اگرچه نقش کمتری نسبت به سبک زندگی دارند، اما همچنان می‌توانند در استعداد ابتلا به بیماری مؤثر باشند. بنابراین، افرادی که سابقه خانوادگی قوی دارند باید حتی با داشتن یک رژیم غذایی عالی، غربالگری‌های منظم را جدی بگیرند.
علاوه بر این، سایر عوامل سبک زندگی نیز نقشی حیاتی ایفا می‌کنند. فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن سالم، عدم استعمال دخانیات و محدود کردن مصرف الکل، همگی بخش‌های مهمی از پازل پیشگیری از سرطان هستند. یک رژیم غذایی غنی از فیبر در بستر یک سبک زندگی ناسالم، تأثیرگذاری کامل خود را نخواهد داشت. علم «کاهش‌گرایی تغذیه‌ای» (Nutritionism) که بر یک ماده مغذی خاص تمرکز می‌کند، اغلب تصویر بزرگتر را نادیده می‌گیرد. قدرت واقعی یک رژیم غذایی گیاهی در «اثر هم‌افزایی» (synergistic effect) تمام اجزای آن نهفته است: فیبر فراوان، آنتی‌اکسیدان‌ها، ویتامین‌ها، مواد معدنی و فقدان ترکیبات مضر حیوانی. بنابراین، تمرکز باید بر الگوی کلی رژیم غذایی باشد، نه صرفاً شمارش گرم فیبر مصرفی.
فیبر و پلی‌فنول‌ها: تیم رؤیایی در پیشگیری از سرطان روده
فراتر از نقش مکانیکی و تخمیری فیبر، همکاری بیوشیمیایی آن با «پلی‌فنول‌ها» ابعاد جدیدی به قدرت پیشگیرانهٔ آن می‌بخشد. پلی‌فنول‌ها ترکیبات آنتی‌اکسیدانی قوی هستند که در گیاهان یافت می‌شوند و مسئول رنگ‌های زنده در میوه‌ها و سبزیجات‌اند. بخش بزرگی از این ترکیبات به فیبرهای غذایی در گیاه متصل هستند و بدون هضم شدن از رودهٔ کوچک عبور می‌کنند. این اتصال هوشمندانه تضمین می‌کند که پلی‌فنول‌ها به همراه فیبر به رودهٔ بزرگ، یعنی محل اصلی بروز سرطان کولورکتال، می‌رسند.
در رودهٔ بزرگ، باکتری‌های مفید همزمان با تخمیر فیبر، این پلی‌فنول‌ها را نیز آزاد و فعال می‌کنند. این فرآیند دو مزیت کلیدی دارد: اولاً، فیبر به عنوان یک سیستم حمل‌ونقل هدفمند برای رساندن آنتی‌اکسیدان‌ها به محل مورد نیاز عمل می‌کند. ثانیاً، پلی‌فنول‌های فعال‌شده به همراه بوتیرات (محصول تخمیر فیبر) یک محیط ضدالتهابی و ضدسرطانی قدرتمند ایجاد می‌کنند. این هم‌افزایی نشان می‌دهد که مصرف گیاهان کامل، نه فقط مکمل فیبر، برای بهره‌مندی از این سپر دفاعی ترکیبی ضروری است.
- انواع توت‌ها (بلوبری، توت‌فرنگی، شاتوت) که سرشار از آنتوسیانین هستند.
- چای سبز که منبع غنی کاتچین است.
- شکلات تلخ (با درصد کاکائوی بالا) که حاوی فلاوانول است.
- سیب (به‌ویژه با پوست) که کوئرستین و دیگر پلی‌فنول‌ها را فراهم می‌کند.
- حبوبات مانند لوبیا سیاه و عدس که علاوه بر فیبر، منابع عالی پلی‌فنول نیز هستند.
- زردچوبه که حاوی کورکومین، یک پلی‌فنول ضدالتهاب قوی، است.
زمینهٔ ایران: اقلیم، شهرها و هزینه‌ها
در ایران، با توجه به فرهنگ غنی آشپزی و دسترسی به محصولات کشاورزی متنوع، پیشگیری از سرطان روده با فیبر بسیار آسان و مقرون‌به‌صرفه است. حبوبات، که پایهٔ اصلی غذاهایی مانند انواع آش و خوراک‌ها هستند، در تمام شهرها از تهران و اصفهان تا تبریز و مشهد به وفور یافت می‌شوند. برای مثال، در سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)، قیمت تقریبی یک کیلوگرم عدس یا نخود ممکن است حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار تومان باشد، در حالی که قیمت گوشت قرمز چندین برابر آن است. بازارهای روز و تره‌بار در شهرهای بزرگ، سبزیجات تازه و فصلی مانند کلم، اسفناج و انواع سبزی خوردن را با قیمت مناسب عرضه می‌کنند که همگی منابع عالی فیبر هستند و می‌توانند به راحتی جایگزین گزینه‌های فرآوری‌شده و گران شوند.
بیشتر بخوانید در بی‌داد
- سلامتی و تغذیه
- راهنمای ریزمغذی‌ها
- محاسبهٔ ویتامین B12
- برنامه‌ریز وعده‌های غذایی
- راهنمای گام‌به‌گام شروع
- چالش ۲۲ روزهٔ بی‌داد
پرسش‌های پرتکرار
فیبر غذایی چیست و چرا مهم است؟
فیبر بخشی از گیاهان (میوه‌ها، سبزیجات، غلات، حبوبات) است که بدن انسان قادر به هضم آن نیست. اهمیت آن در تغذیهٔ باکتری‌های مفید روده، افزایش حجم مدفوع و تسریع دفع مواد زائد است. این فرآیندها به تولید ترکیبات ضدسرطان مانند بوتیرات کمک کرده و زمان تماس مواد مضر با دیواره روده را کاهش می‌دهند، که هر دو برای پیشگیری از سرطان روده حیاتی هستند.
روزانه به چه مقدار فیبر نیاز داریم؟
اکثر سازمان‌های بهداشتی جهانی، از جمله توصیه‌های مبتنی بر مطالعات بزرگ مانند آنچه در مجله The Lancet منتشر شده، مصرف روزانه ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر را برای بزرگسالان توصیه می‌کنند. متأسفانه، اکثر مردم در رژیم‌های غذایی غربی بسیار کمتر از این مقدار دریافت می‌کنند. تمرکز بر غذاهای کامل گیاهی ساده‌ترین راه برای رسیدن به این هدف است.
آیا مکمل‌های فیبر به اندازه فیبر موجود در غذا مؤثر هستند؟
در حالی که مکمل‌ها می‌توانند به افزایش دریافت فیبر کمک کنند، اما جایگزین کاملی برای فیبر موجود در غذاهای کامل نیستند. غذاهای گیاهی علاوه بر فیبر، حاوی مجموعه‌ای از ویتامین‌ها، مواد معدنی، آنتی‌اکسیدان‌ها و فیتوکمیکال‌ها هستند که همگی در کنار هم برای سلامتی مفیدند. بهتر است فیبر خود را از منابع غذایی متنوع دریافت کنید و فقط در صورت نیاز و با مشورت پزشک از مکمل استفاده نمایید.
چرا گوشت قرمز و فرآوری‌شده برای روده مضر است؟
آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) گوشت فرآوری‌شده را سرطان‌زای قطعی و گوشت قرمز را سرطان‌زای احتمالی برای انسان طبقه‌بندی کرده است. این به دلیل وجود نیتروزآمین‌ها در گوشت‌های فرآوری‌شده و آهن «هِم» در گوشت قرمز است که می‌تواند به سلول‌های روده آسیب رسانده و فرآیندهای سرطانی را آغاز کند. رژیم‌های گیاهی با حذف این عوامل خطر، به پیشگیری از سرطان روده کمک می‌کنند.
چگونه می‌توانم با بودجه کم فیبر بیشتری مصرف کنم؟
افزایش مصرف فیبر نیازی به هزینه زیاد ندارد. حبوبات (عدس، نخود، لوبیا)، غلات کامل (جو دوسر، برنج قهوه‌ای) و سبزیجات فصلی (هویج، کلم) از ارزان‌ترین و غنی‌ترین منابع فیبر هستند. پختن حبوبات در خانه به جای خرید کنسرو و جایگزین کردن تدریجی نان و برنج سفید با انواع کامل، راهکارهای اقتصادی و مؤثری برای افزایش فیبر دریافتی شما هستند.
آیا رژیم گیاهی به تنهایی برای پیشگیری از سرطان روده کافی است؟
رژیم غذایی گیاهی و غنی از فیبر یک استراتژی بسیار قدرتمند برای کاهش خطر سرطان روده است، اما به تنهایی کافی نیست. پیشگیری مؤثر نیازمند یک رویکرد جامع به سبک زندگی است که شامل فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن سالم، عدم استعمال دخانیات و پرهیز از الکل می‌شود. همچنین، غربالگری‌های منظم پزشکی، به‌ویژه برای افراد با سابقه خانوادگی، بخش مهمی از این پازل است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر:
- World Cancer Research Fund/American Institute for Cancer Research. Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective. Continuous Update Project Expert Report 2018.
- IARC Monographs evaluate consumption of red meat and processed meat. Press Release N° 240. International Agency for Research on Cancer (IARC/WHO), 2015.
- Reynolds, A., et al. Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses. The Lancet, 2019.
- Scharlau, D., et al. Mechanisms of primary cancer prevention by butyrate and other products of colonic fermentation of dietary fibre. Mutation Research, 2009. (PubMed)
