وقتی در یک روز آفتابی در ساحل قدم می‌زنیم و بطری‌های پلاستیکی و نی‌های رها شده را می‌بینیم، حس انزجار و مسئولیت در ما بیدار می‌شود. سال‌هاست که کمپین‌های زیست‌محیطی بر نقش ما به‌عنوان مصرف‌کننده در آلودگی پلاستیکی اقیانوس‌ها تأکید کرده‌اند. اما برای فعالانی که زندگی خود را وقف پاکسازی سواحل و نجات حیوانات دریایی کرده‌اند، این داستان تنها بخشی کوچک و حتی گمراه‌کننده از واقعیت است. آن‌ها شاهد حقیقتی تلخ‌تر و بزرگ‌تر بوده‌اند: بخش عمده‌ای از مرگبارترین پلاستیک‌های دریایی، نه از فنجان قهوهٔ ما، که از دل صنعت عظیم شیلات بیرون می‌آید. این مقاله، از نگاه این فعالان، به بررسی و افشای رایج‌ترین افسانه‌ها درباره **پلاستیک دریایی و صنعت شیلات** می‌پردازد.
افسانه ۱: پلاستیک‌های مصرفی مردم، عامل اصلی آلودگی اقیانوس‌ها هستند
واقعیت: بخش بزرگی از آلودگی پلاستیکی اقیانوس‌ها، به‌ویژه مرگبارترین انواع آن، از تجهیزات ماهیگیری رها شده، گمشده یا دور ریخته شده (ALDFG) ناشی می‌شود که به «تورهای ارواح» (Ghost Nets) معروف‌اند. در حالی که زباله‌های مصرفی مانند بطری‌ها و کیسه‌ها در سواحل بسیار به چشم می‌آیند و قطعاً مشکل‌ساز هستند، تجهیزات ماهیگیری صنعتی از نظر وزن و میزان آسیب‌رسانی، سهم بسیار بزرگ‌تری را به خود اختصاص می‌دهند. این یک روایت ناخوشایند برای صنایعی است که ترجیح می‌دهند مسئولیت را به دوش مصرف‌کنندگان بیندازند.
تحقیقات علمی این مشاهدات فعالان را تأیید می‌کند. یک مطالعهٔ برجسته که در مجلهٔ *Nature* در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، نشان داد که حداقل ۴۶٪ از کل پلاستیک موجود در «لکه بزرگ زباله اقیانوس آرام» (Great Pacific Garbage Patch) را تورهای ماهیگیری تشکیل می‌دهند. اگر سایر تجهیزات ماهیگیری مانند سبدها، طناب‌ها و تورها را نیز اضافه کنیم، این رقم به مراتب بالاتر می‌رود. این تجهیزات به‌طور خاص برای به دام انداختن و کشتن طراحی شده‌اند و وقتی در اقیانوس رها می‌شوند، به کار مرگبار خود برای دهه‌ها ادامه می‌دهند و به تله‌های شناور دائمی برای لاک‌پشت‌ها، دلفین‌ها، نهنگ‌ها و سایر حیوانات دریایی تبدیل می‌شوند.
افسانه ۲: تورهای ماهیگیری به‌طور طبیعی تجزیه می‌شوند و بی‌خطر هستند
واقعیت: این تورها و طناب‌ها از پلاستیک‌های بسیار بادوام و مقاوم مانند نایلون، پلی‌پروپیلن و پلی‌اتیلن با چگالی بالا ساخته شده‌اند تا در برابر شرایط سخت اقیانوس مقاومت کنند. همین ویژگی باعث می‌شود که آن‌ها صدها سال در محیط زیست باقی بمانند. گزارش سازمان ملل متحد برای محیط زیست (UNEP) در سال ۲۰۲۱ تخمین می‌زند که یک تور ماهیگیری نایلونی می‌تواند تا ۶۰۰ سال در دریا دوام بیاورد. این تجهیزات «تجزیه» به معنای بیولوژیکی و بی‌خطر نمی‌شوند، بلکه تحت تأثیر نور خورشید و امواج، به قطعات کوچک‌تر و کوچک‌تر به نام میکروپلاستیک و نانوپلاستیک خرد می‌شوند.
این ذرات ریز پلاستیکی، تهدیدی خاموش و فراگیر هستند. آن‌ها به دلیل ابعاد کوچکشان به‌راحتی توسط پلانکتون‌ها و ماهی‌های کوچک خورده می‌شوند و به این ترتیب وارد زنجیرهٔ غذایی می‌شوند. این فرآیند که به «زیست‌انباشتگی» (Bioaccumulation) معروف است، باعث می‌شود **آلودگی میکروپلاستیک در غذاهای دریایی** به سطوح خطرناکی برسد. این پلاستیک‌ها نه تنها خودشان سمی هستند، بلکه مانند اسفنج، سایر آلاینده‌های شیمیایی موجود در آب (مانند آفت‌کش‌ها و فلزات سنگین) را نیز جذب می‌کنند. در نهایت، این سموم انباشته شده در بدن حیوانات دریایی، به میز شام انسان‌هایی می‌رسد که این حیوانات را مصرف می‌کنند و تهدیدی جدی برای سلامت انسان محسوب می‌شوند.
افسانه ۳: تمرکز بر بازیافت پلاستیک‌های مصرفی، اقیانوس‌ها را نجات می‌دهد
واقعیت: در حالی که کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بار مصرف و بازیافت آن‌ها اقداماتی مثبت و ضروری هستند، اما تمرکز انحصاری بر این موارد، نوعی انحراف از مشکل اصلی یعنی نقش **پلاستیک دریایی و صنعت شیلات** است. فعالان محیط‌زیست استدلال می‌کنند که این رویکرد، که توسط بسیاری از شرکت‌های بزرگ تولیدکنندهٔ نوشیدنی و کالاهای مصرفی ترویج می‌شود، به‌طور مؤثری مسئولیت را از تولیدکنندگان بزرگ آلودگی صنعتی به مصرف‌کنندگان منفرد منتقل می‌کند. نجات اقیانوس‌ها نیازمند یک تغییر سیستمی است، نه فقط تعویض نی پلاستیکی با نی کاغذی.
راهکار مؤثرتر، هدف قرار دادن منبع اصلی مشکل است. **تأثیر تورهای ماهیگیری بر اقیانوس‌ها** بسیار فراتر از آن چیزی است که بتوان با بازیافت بطری جبران کرد. کاهش تقاضای جهانی برای غذاهای دریایی، قدرتمندترین پیامی است که مصرف‌کنندگان می‌توانند به این صنعت ارسال کنند. هرچه تقاضا کمتر باشد، فعالیت‌های ماهیگیری صنعتی که منجر به تولید این حجم از زباله‌های مرگبار می‌شود نیز کاهش می‌یابد. در کنار این اقدام بنیادی، می‌توان کارهای مؤثر دیگری نیز انجام داد:
- حمایت از سازمان‌هایی که مستقیماً برای حذف تورهای ارواح از اقیانوس‌ها تلاش می‌کنند.
- افزایش آگاهی در مورد نقش صنعت شیلات در آلودگی پلاستیکی در شبکه‌های اجتماعی و جوامع محلی.
- درخواست از دولت‌ها برای اجرای مقررات سختگیرانه‌تر بر صنعت شیلات، از جمله الزام به گزارش‌دهی تجهیزات گمشده.
- انتخاب رژیم غذایی گیاهی به‌عنوان پایدارترین و مستقیم‌ترین راه برای کاهش فشار بر اکوسیستم‌های دریایی.
- حمایت از نوآوری‌ها در زمینه تولید تجهیزات ماهیگیری قابل ردیابی یا زیست‌تخریب‌پذیر واقعی.
- شرکت در پویش‌های فشار بر سوپرمارکت‌ها برای شفاف‌سازی زنجیره تأمین غذاهای دریایی خود.
افسانه ۴: صنعت شیلات برای مدیریت زباله‌های خود به‌شدت تحت نظارت است
واقعیت: نظارت بر فعالیت‌های ماهیگیری در گسترهٔ وسیع دریاهای آزاد تقریباً غیرممکن است. مقررات بین‌المللی مانند کنوانسیون مارپل (MARPOL) دور ریختن پلاستیک از کشتی‌ها را ممنوع می‌کند، اما اجرای این قوانین بسیار ضعیف است. بسیاری از کشتی‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که تحت «پرچم‌های مصلحتی» (Flags of Convenience) فعالیت می‌کنند، از نظارت‌های دقیق فرار می‌کنند. برای یک کاپیتان کشتی، رها کردن یک تور فرسوده یا آسیب‌دیده در دریا بسیار آسان‌تر و ارزان‌تر از حمل آن به بندر و پرداخت هزینه برای دفع مناسب آن است. این یکی از بزرگترین چالش‌ها در فهم **تجهیزات ماهیگیری رها شده چیست** و چگونه مدیریت می‌شود.
گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در سال ۲۰۲۰ تأکید می‌کند که فقدان стимулهای اقتصادی برای بازگرداندن تجهیزات فرسوده به ساحل، یکی از دلایل اصلی مشکل تورهای ارواح است. علاوه بر دورریز عمدی، بخش قابل توجهی از این تجهیزات به دلیل طوفان، گیر کردن به صخره‌ها یا تداخل با سایر شناورها به طور تصادفی گم می‌شوند. بدون سیستم‌های ردیابی اجباری و مسئولیت‌پذیری شفاف، این صنعت همچنان به تولید زباله‌های پلاستیکی در مقیاسی غیرقابل تصور ادامه خواهد داد.
| معیار | پلاستیک‌های مصرفی (بطری، کیسه) | تجهیزات ماهیگیری (تور، طناب) |
|---|---|---|
| هدف طراحی | حمل و نگهداری موقت | به دام انداختن و کشتن موجودات زنده |
| ماندگاری در دریا | ۴۵۰ سال (بطری PET) | تا ۶۰۰ سال (تور نایلونی) |
| پتانسیل آسیب مستقیم | خفگی و انسداد گوارشی | به دام انداختن انبوه (Ghost Fishing)، خفگی، جراحت |
| سهم در لکه بزرگ زباله اقیانوس آرام | درصد کمتر | حداقل ۴۶٪ از وزن کل |
| قابلیت بازیافت | نسبتاً بالا (در صورت جمع‌آوری) | بسیار دشوار و پرهزینه |
افسانه ۵: خوردن «ماهی صید شده پایدار» راهی برای حل مشکل است
واقعیت: برچسب‌های «پایدار» یا «صید مسئولانه» که بر روی بسته‌بندی غذاهای دریایی دیده می‌شوند، اغلب ابزارهای بازاریابی هستند تا تضمین‌های واقعی زیست‌محیطی. این گواهی‌نامه‌ها به‌ندرت به مسئلهٔ **پلاستیک دریایی و صنعت شیلات** و تجهیزات گمشده می‌پردازند. تمرکز آن‌ها معمولاً بر مدیریت جمعیت گونهٔ هدف است و اغلب صید ضمنی (bycatch) - یعنی کشتار ناخواستهٔ گونه‌های دیگر مانند دلفین‌ها، کوسه‌ها و لاک‌پشت‌ها - و همچنین آلودگی پلاستیکی ناشی از عملیات را نادیده می‌گیرند. یک عملیات ماهیگیری، حتی اگر «پایدار» نامیده شود، همچنان از تجهیزات پلاستیکی استفاده می‌کند که پتانسیل گم شدن یا رها شدن در اقیانوس را دارند.
«هیچ چیزی به نام ماهیگیری پایدار وجود ندارد. این یک صنعت است که ذاتاً بر استخراج و تخریب بنا شده است. هر بار که یک تور در آب انداخته می‌شود، اکوسیستم دریایی آسیب می‌بیند.»
فعالان دریایی معتقدند که این برچسب‌ها به مصرف‌کنندگان یک «احساس خوب» کاذب می‌دهند و آن‌ها را از پرسیدن سؤالات سخت‌تر در مورد زنجیره تأمین باز می‌دارند. بهترین و قطعی‌ترین راه برای اطمینان از عدم مشارکت در تخریب اقیانوس‌ها، حذف حیوانات دریایی از رژیم غذایی است. این اقدام نه تنها به مشکل تورهای ارواح، بلکه به مسائل گسترده‌تری مانند صید بی‌رویه، تخریب زیستگاه‌های کف اقیانوس و تغییرات اقلیمی ناشی از صنعت شیلات نیز رسیدگی می‌کند.
فراتر از افسانه‌ها: راهکارهای واقعی از زبان فعالان
افشای افسانه‌ها اولین قدم است؛ قدم بعدی، اقدام مؤثر است. فعالانی که در خط مقدم مبارزه برای حفاظت از اقیانوس‌ها قرار دارند، بر مجموعه‌ای از **راهکارهای کاهش پلاستیک در اقیانوس** تأکید می‌کنند که فراتر از اقدامات فردی رفته و ساختارهای صنعتی و سیاسی را هدف قرار می‌دهند. آن‌ها معتقدند که بدون فشار سیستماتیک، صنعت شیلات به روال معمول خود ادامه خواهد داد و اقیانوس‌ها همچنان قربانی اصلی خواهند بود.
راهکارهای کلیدی که توسط سازمان‌های پیشرو و فعالان پیشنهاد می‌شوند، شامل موارد زیر است:
- **مسئولیت گسترده تولیدکننده (EPR):** الزام شرکت‌های تولیدکنندهٔ تجهیزات ماهیگیری به تأمین مالی و مدیریت جمع‌آوری و بازیافت محصولات خود پس از پایان عمر مفیدشان.
- **نشانه‌گذاری تجهیزات (Gear Marking):** اجباری کردن نصب فرستنده‌های GPS یا برچسب‌های شناسایی روی تورها و سایر تجهیزات تا بتوان آن‌ها را ردیابی و در صورت گم شدن، مالک آن را مسئول دانست.
- **بهبود امکانات دریافت در بنادر:** ایجاد زیرساخت‌های رایگان یا ارزان در بنادر برای تحویل گرفتن تجهیزات ماهیگیری فرسوده و تشویق ماهیگیران به بازگرداندن آن‌ها به جای رها کردن در دریا.
- **حذف یارانه‌های مضر:** قطع یارانه‌های دولتی که به بزرگ‌تر شدن ناوگان‌های ماهیگیری صنعتی و صید بی‌رویه کمک می‌کنند و در نتیجه تولید زباله‌های پلاستیکی را افزایش می‌دهند.
- **ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی (MPAs):** گسترش مناطق ممنوعه برای ماهیگیری تا اکوسیستم‌ها فرصت بازسازی پیدا کنند و فشار کلی بر حیات دریایی کاهش یابد.
- **نوآوری در مواد:** سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه برای ساخت تجهیزات ماهیگیری از مواد زیست‌تخریب‌پذیر واقعی که در صورت گم شدن، آسیب کمتری به محیط زیست وارد کنند.
در نهایت، قدرتمندترین ابزار ما برای تغییر، در بشقاب‌های ما نهفته است. با انتخاب یک رژیم غذایی گیاهی، ما مستقیماً تقاضا برای محصولاتی را که اقیانوس‌های ما را با پلاستیک و مرگ خفه می‌کنند، قطع می‌کنیم. این یک بیانیهٔ قدرتمند است که نشان می‌دهد ما دیگر حاضر به پذیرش افسانه‌ها نیستیم و خواهان یک سیارهٔ سالم برای همهٔ ساکنان آن، چه انسان و چه غیرانسان، هستیم.
زمینهٔ ایران: اقلیم، شهرها و هزینه‌ها
در ایران، با وجود خطوط ساحلی طولانی در شمال و جنوب، گفتمان عمومی درباره آلودگی پلاستیکی عمدتاً بر زباله‌های شهری و ساحلی متمرکز است و نقش صنعت شیلات کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. در شهرهای بزرگی مانند تهران، اصفهان و شیراز، با افزایش آگاهی و دسترسی به جایگزین‌های گیاهی، فرصتی برای تغییر الگوی مصرف فراهم شده است. از نظر اقتصادی نیز این تغییر می‌تواند منطقی باشد. در سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)، در حالی که هزینهٔ تهیه یک وعده غذایی بر پایه ماهی برای یک خانواده (مانند قلیه ماهی) به طور تقریبی می‌تواند به ۸۰۰٬۰۰۰ تومان برسد، یک وعدهٔ سالم و مغذی گیاهی مانند خورشت عدس یا لوبیا با هزینه‌ای کمتر از ۲۰۰٬۰۰۰ تومان قابل طبخ است. انتخاب رژیم غذایی گیاهی نه تنها فشار را از روی اکوسیستم‌های دریایی ایران برمی‌دارد، بلکه گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه و سالم برای خانواده‌هاست.
بیشتر بخوانید در بی‌داد
پرسش‌های پرتکرار
تورهای ارواح (Ghost Nets) دقیقاً چیستند؟
تورهای ارواح به تجهیزات ماهیگیری، به‌ویژه تورها، گفته می‌شود که در اقیانوس رها شده، گم شده یا دور ریخته شده‌اند. این تورها که از پلاستیک‌های بادوام ساخته شده‌اند، برای دهه‌ها در آب شناور می‌مانند و به‌طور غیرفعال به به دام انداختن و کشتن حیوانات دریایی مانند ماهی‌ها، لاک‌پشت‌ها، دلفین‌ها و نهنگ‌ها ادامه می‌دهند. آن‌ها یکی از مرگبارترین اشکال آلودگی پلاستیکی در دریاها محسوب می‌شوند.
چرا ماهیگیران تورهای خود را در دریا رها می‌کنند؟
دلایل متعددی برای این کار وجود دارد. گاهی اوقات تورها به دلیل شرایط بد آب‌وهوایی، گیر کردن به صخره‌های زیر آب یا تداخل با شناورهای دیگر به طور تصادفی گم می‌شوند. اما در بسیاری از موارد، این کار عمدی است. دور انداختن تورهای فرسوده یا آسیب‌دیده در دریا برای شرکت‌های ماهیگیری ارزان‌تر و راحت‌تر از حمل آن‌ها به بندر و پرداخت هزینه برای دفع مناسب آن‌هاست. فقدان نظارت و اجرای قوانین این مشکل را تشدید می‌کند.
آیا میکروپلاستیک‌های ناشی از تورها برای سلامت انسان مضر هستند؟
بله. میکروپلاستیک‌ها مواد شیمیایی سمی موجود در آب را جذب می‌کنند. وقتی حیوانات دریایی این ذرات را می‌خورند، سموم در بدن آن‌ها انباشته می‌شود. انسان‌ها با مصرف این غذاهای دریایی آلوده، این میکروپلاستیک‌ها و سموم همراهشان را وارد بدن خود می‌کنند. مطالعات اولیه، این ذرات را با التهاب، اختلالات هورمونی و سایر مشکلات سلامتی مرتبط دانسته‌اند، هرچند تحقیقات در این زمینه همچنان ادامه دارد. سازمان بهداشت جهانی (WHO) این موضوع را یک نگرانی نوظهور برای سلامت عمومی می‌داند.
تفاوت تأثیر یک بطری پلاستیکی با یک تور ماهیگیری در اقیانوس چیست؟
هر دو مضر هستند، اما تأثیرشان متفاوت است. یک بطری پلاستیکی عمدتاً از طریق بلعیده شدن توسط حیوانات و ایجاد انسداد گوارشی یا تجزیه به میکروپلاستیک آسیب می‌رساند. اما یک تور ماهیگیری برای به دام انداختن و کشتن طراحی شده است. وقتی در اقیانوس رها می‌شود، به یک تلهٔ مرگبار دائمی تبدیل می‌شود که می‌تواند همزمان صدها موجود را به کام مرگ بکشاند. از نظر وزن و حجم نیز، تجهیزات ماهیگیری سهم بسیار بزرگ‌تری از آلودگی پلاستیکی اقیانوس‌ها را تشکیل می‌دهند.
چگونه می‌توانم به‌عنوان یک فرد در حل این مشکل کمک کنم؟
مؤثرترین اقدام فردی، کاهش یا حذف مصرف غذاهای دریایی است. این کار مستقیماً تقاضا را از صنعتی که مسئول اصلی این نوع آلودگی است، کاهش می‌دهد. علاوه بر این، می‌توانید از سازمان‌هایی که برای پاکسازی اقیانوس‌ها از تورهای ارواح تلاش می‌کنند، حمایت مالی یا داوطلبانه کنید. همچنین، افزایش آگاهی در مورد این موضوع در میان دوستان و خانواده و درخواست از نمایندگان سیاسی برای وضع قوانین سختگیرانه‌تر علیه صنعت شیلات، گام‌های مهمی هستند.
آیا راهکار فناورانه‌ای برای حل مشکل تورهای ارواح وجود دارد؟
بله، راهکارهای فناورانه‌ای در حال توسعه هستند. برخی شرکت‌ها در حال کار بر روی ساخت تجهیزات ماهیگیری از مواد زیست‌تخریب‌پذیر هستند که در صورت گم شدن، در مدت زمان کوتاهی در آب تجزیه شوند. فناوری دیگر، نشانه‌گذاری اجباری تورها با فرستنده‌های رادیویی یا GPS است تا بتوان آن‌ها را ردیابی کرد و مالکشان را مسئول دانست. با این حال، این فناوری‌ها هنوز در مقیاس وسیع به کار گرفته نشده‌اند و بهترین راهکار فعلی همچنان کاهش فشار کلی بر صنعت شیلات است.
